‘Into the vacuum left by the collapse of monarchy poured the contending (...) influences of Calvinism, humanism and commercial pragmatism. By themselves none of these supplied a ready-made answer to the question the citizens of the new land needed to ask: Who are we? Where have we come from? Where do we go from here?’

Ik ben dit boek na dertig jaar aan het herlezen en vind het onverminderd fascinerend en, in zekere zin, actueel. In The Embarrassment of Riches kijkt de Britse cultuurhistoricus Simon Schama naar de ontstaansgeschiedenis van Nederland.

Wat ik er zo interessant aan vind, en waarom ik het heb gekozen, is dat Schama met de blik van een buitenstaander kijkt naar de totstandkoming van Nederland. En ook dat zijn invalshoek cultuurgeschiedenis is. Achteraf is dat iets dat ik in mijn studietijd – ik heb geschiedenis en internationaal recht gestudeerd in de jaren '80 – heb gemist, die focus op cultuur en mentaliteit. 

Het verhaal van Schama komt erop neer dat Nederland geen natuurlijke entiteit is. Het is uit noodzaak geboren, in de strijd tegen water en tegen vuur (de Spanjaarden). Binnen twee of drie generaties werd dit onsamenhangende moerasgebied aan de periferie van de beschaving een van de rijkste en machtigste landen van Europa. Hoe heeft dat kunnen gebeuren? En wat deed het met de Nederlanders van die tijd? Hoe zagen zij zichzelf?

Het boek is zeker geen verheerlijking van de zogenaamde ‘gouden eeuw’. Het is ook geen veroordeling van de uitbuiting, die onlosmakelijk verbonden is aan de plotselinge welvaart van Nederland. Schama reconstrueert de mentaliteit van de 17de eeuwer aan de hand van dagboeken, preken, populaire literatuur en schilderkunst. Zoals de titel al verraadt, constateert hij bij de Nederlanders van die tijd een contradictie tussen arrogantie (zij zagen zichzelf als een door god verkoren volk) en de angst voor morele corruptie, die met grote welvaart gepaard gaat.

Dit is wat het boek, in mijn ogen, nog steeds relevant maakt. Het gaat over identiteit, cultuur en het morele ongemak van welvaart.

Bart Kusters is Hoofd producerende afdelingen bij de ATD.